Tin tức sức khỏe,
thông báo về DYM

1. Tổng quan

Mảng xơ vữa động mạch cảnh là tình trạng các chất béo, cholesterol, tế bào viêm và canxi lắng đọng bên trong thành động mạch cảnh – mạch máu lớn nằm hai bên cổ, dẫn máu từ tim lên não.

Theo thời gian, các mảng này dày lên và cứng lại, làm lòng mạch hẹp lại, gây giảm lưu lượng máu lên não. Khi mảng vỡ ra, cục máu đông có thể hình thành và gây đột quỵ thiếu máu não – một trong những nguyên nhân tử vong và tàn phế hàng đầu hiện nay.

Điều đáng sợ là phần lớn người bệnh không có triệu chứng gì cho đến khi biến chứng xảy ra.

2. Nguyên nhân hình thành mảng xơ vữa

Xơ vữa động mạch cảnh là kết quả của quá trình viêm mạn tính và tổn thương lớp nội mạc mạch máu. Một số yếu tố thúc đẩy quá trình này gồm:

• Tăng cholesterol máu: đặc biệt là cholesterol “xấu” LDL tăng cao.

• Tăng huyết áp: gây tổn thương thành mạch, tạo điều kiện cho cholesterol bám vào.

• Hút thuốc lá: độc tố trong khói thuốc làm tổn thương lớp lót mạch máu.

• Đái tháo đường: làm tăng phản ứng viêm và thúc đẩy lắng đọng mỡ trong thành mạch.

• Tuổi cao: nguy cơ tăng dần theo tuổi.

• Di truyền: người có tiền sử gia đình bị bệnh tim mạch dễ mắc hơn.

• Lối sống ít vận động, ăn nhiều mỡ bão hòa, căng thẳng kéo dài cũng góp phần hình thành mảng xơ vữa.

3. Cơ chế nguy hiểm – Vì sao mảng xơ vữa có thể gây đột quỵ?

Có hai cơ chế chính khiến mảng xơ vữa động mạch cảnh trở nên nguy hiểm:

3.1. Hẹp lòng động mạch

• Khi mảng bám lớn dần, dòng máu lên não giảm.

• Não không nhận đủ oxy và dưỡng chất, dẫn đến thiếu máu não mạn tính, gây hoa mắt, chóng mặt, giảm tập trung, thậm chí đột quỵ nếu hẹp nặng.

3.2. Mảng vỡ gây tắc mạch

• Nếu mảng bị nứt hoặc vỡ, các tiểu cầu sẽ bám vào và tạo cục máu đông.

• Cục này có thể trôi lên não, làm tắc đột ngột một nhánh mạch não, gây đột quỵ thiếu máu cục bộ.

4. Dấu hiệu nhận biết

Phần lớn bệnh nhân không có triệu chứng cho đến khi bệnh tiến triển nặng hoặc xảy ra đột quỵ. Tuy nhiên, ở một số người có thể xuất hiện những dấu hiệu cảnh báo sớm:

• Thỉnh thoảng chóng mặt, choáng váng, cảm giác như sắp ngất.

• Nhức đầu, mờ mắt, cảm giác “choáng” khi thay đổi tư thế.

• Có cơn thoáng thiếu máu não: yếu hoặc tê liệt một bên mặt, tay hoặc chân; nói khó, méo miệng; mất thăng bằng; thị lực mờ thoáng qua một bên mắt. Các triệu chứng này thường kéo dài vài phút đến vài giờ rồi tự hồi phục.

Nếu gặp những biểu hiện này, người bệnh cần đi khám ngay, vì đó có thể là “lời cảnh báo” trước khi đột quỵ thật sự xảy ra.

5. Biến chứng nguy hiểm

Mảng xơ vữa động mạch cảnh không được phát hiện và điều trị sớm có thể dẫn đến:

• Đột quỵ thiếu máu não: khi cục máu đông gây tắc hoàn toàn dòng máu lên não.

• Thiếu máu não mạn tính: gây giảm trí nhớ, suy giảm khả năng tập trung, mất ngủ, chóng mặt kéo dài.

• Đột tử trong một số trường hợp tắc mạch não diện rộng.

Đột quỵ do mảng xơ vữa là nguyên nhân hàng đầu gây tàn phế suốt đời và gánh nặng cho cả gia đình lẫn xã hội.

6. Chẩn đoán

Hiện nay, việc chẩn đoán mảng xơ vữa động mạch cảnh khá đơn giản, không xâm lấn và an toàn.

Các phương pháp thường dùng:

6.1. Siêu âm Doppler động mạch cảnh

• Là phương pháp phổ biến nhất.

• Giúp đánh giá tốc độ dòng máu, mức độ hẹp, đặc điểm mảng xơ vữa (mềm, vôi hóa, dễ vỡ...).

• Không đau, không cần tiêm thuốc, có thể làm siêu âm định kỳ hằng năm.

6.2. Chụp CT hoặc MRI mạch máu (CTA, MRA)

• Dành cho trường hợp nghi ngờ hẹp nặng hoặc cần lên kế hoạch can thiệp.

• Cho hình ảnh rõ nét cấu trúc mạch và mảng bám.

6.3. Chụp mạch máu số hóa xóa nền (DSA)

• Là tiêu chuẩn vàng để đánh giá chính xác mức độ hẹp.

• Tuy nhiên, đây là thủ thuật xâm lấn nên chỉ dùng khi có chỉ định điều trị can thiệp.

7. Điều trị

Việc điều trị tùy thuộc vào mức độ hẹp, triệu chứng và nguy cơ đột quỵ.

7.1. Điều trị nội khoa (hầu hết trường hợp nhẹ – vừa)

Mục tiêu là ngăn mảng bám tiến triển, ổn định thành mạch và giảm nguy cơ vỡ mảng.

• Thuốc hạ mỡ máu: nhóm statin giúp giảm cholesterol xấu và ổn định mảng xơ vữa.

• Thuốc kháng kết tập tiểu cầu: như aspirin, clopidogrel – ngăn hình thành cục máu đông.

• Kiểm soát huyết áp, đường huyết, cân nặng.

• Bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, ăn uống lành mạnh.

7.2. Điều trị can thiệp – phẫu thuật

Áp dụng khi hẹp nặng (>70%) hoặc đã có triệu chứng thiếu máu não:

• Phẫu thuật bóc mảng xơ vữa (endarterectomy)

  • Bác sĩ rạch nhỏ vùng cổ, mở động mạch cảnh và lấy mảng xơ vữa ra.

  • Giúp khôi phục lưu thông máu, giảm nguy cơ đột quỵ rõ rệt.

• Đặt stent động mạch cảnh

  • Dành cho người không phù hợp phẫu thuật.

  • Bác sĩ đưa ống thông từ đùi lên cổ, mở rộng lòng mạch và đặt khung kim loại (stent) giữ mạch không hẹp lại.

Cả hai phương pháp đều sẽ an toàn nếu được thực hiện tại cơ sở chuyên khoa có kinh nghiệm.

8. Chăm sóc và phòng ngừa

Dù điều trị bằng thuốc hay phẫu thuật, lối sống là yếu tố quyết định hiệu quả lâu dài.

8.1. Chế độ ăn uống

• Giảm nạp chất béo bão hòa (thịt đỏ, đồ chiên rán, bơ, nội tạng).

• Tăng rau xanh, trái cây, cá béo (cá hồi, cá thu, cá trích).

• Hạn chế ăn muối và đường.

• Uống đủ nước, tránh uống rượu bia quá mức.

• Có thể áp dụng chế độ ăn Địa Trung Hải, chế độ ăn này đã được chứng minh có thể giúp giảm nguy cơ bệnh lý tim mạch.

8.2. Luyện tập thể dục

• Duy trì hoạt động thể lực ít nhất 30 phút/ngày và 5 ngày/tuần.

• Các môn phù hợp: đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội, yoga.

• Không nên gắng sức quá mức khi chưa được bác sĩ đánh giá tình trạng tim mạch.

8.3. Kiểm soát các bệnh nền

• Theo dõi huyết áp, mỡ máu, đường huyết định kỳ.

• Uống thuốc đều, đúng chỉ định.

• Không tự ý ngưng thuốc khi thấy khỏe hơn.

8.4. Tái khám định kỳ

• iêu âm Doppler động mạch cảnh 6–12 tháng/lần giúp theo dõi tiến triển mảng xơ vữa.

• Báo bác sĩ ngay nếu có triệu chứng như: tê yếu tay chân, nói khó, hoa mắt.

9. Khi nào cần đi khám ngay?

Người bệnh cần đến bệnh viện ngay lập tức khi có các dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ:

• Yếu hoặc tê liệt đột ngột một bên cơ thể.

• Nói khó, méo miệng, nuốt sặc.

• Mất thị lực thoáng qua một bên mắt.

• Choáng, mất thăng bằng, hôn mê.

Thời gian là vàng trong điều trị đột quỵ – mỗi phút trôi qua, hàng triệu tế bào não có thể chết.

Tham khảo thêm:

U CƠ MỠ MẠCH MÁU THẬN: NGUYÊN NHÂN, TRIỆU CHỨNG, CHẨN ĐOÁN VÀ HƯỚNG ĐIỀU TRỊ

SUY VAN TĨNH MẠCH SÂU CHI DƯỚI: NGUYÊN NHÂN, TRIỆU CHỨNG, CHẨN ĐOÁN VÀ ĐIỀU TRỊ

10. Tiên lượng

Nếu được phát hiện sớm, kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ và điều trị đúng cách, mảng xơ vữa động mạch cảnh hoàn toàn có thể ổn định, giúp giảm rõ rệt nguy cơ đột quỵ. Ngược lại, nếu bỏ qua hoặc chủ quan, biến chứng có thể đến bất ngờ và để lại hậu quả nặng nề.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Mảng xơ vữa động mạch cảnh có chữa khỏi hoàn toàn được không?

Không thể “xóa sạch” mảng xơ vữa đã hình thành, nhưng có thể làm ổn định và ngăn nó tiến triển, giúp giảm nguy cơ đột quỵ nếu kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ và tuân thủ điều trị.

2. Tôi có thể biết mình có mảng xơ vữa mà không cần siêu âm không?

Không. Phần lớn người bệnh không có triệu chứng, do đó siêu âm Doppler là cách duy nhất để phát hiện sớm.

3. Siêu âm động mạch cảnh có cần nhịn ăn không?

Không cần. Đây là xét nghiệm đơn giản, không xâm lấn, có thể thực hiện bất cứ lúc nào.

4. Sau phẫu thuật bóc mảng xơ vữa, bệnh có tái phát không?

Có thể, nếu người bệnh không kiểm soát mỡ máu, huyết áp, đường huyết hoặc tiếp tục hút thuốc.

5. Ai nên đi siêu âm động mạch cảnh định kỳ?

• Người trên 50 tuổi có bệnh lý tim mạch, tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu.

• Người từng bị cơn thiếu máu não thoáng qua.

• Người hút thuốc lá lâu năm hoặc có tiền sử gia đình bị đột quỵ sớm.

Để đặt lịch khám và theo dõi Mảng xơ vữa động mạch cảnh tại DYM Medical Center, quý khách vui lòng liên hệ:

DYM MEDICAL CENTER SÀI GÒN: Phòng B101-103, Tầng hầm B1, Tòa nhà mPlaza Saigon, Số 39 Lê Duẩn, Phường Sài Gòn, TP. Hồ Chí Minh.

DYM MEDICAL CENTER PHÚ MỸ HƯNG: Phòng 3A01, Tầng 3A, Tòa nhà The Grace, Số 71 Đường Hoàng Văn Thái, Phường Tân Mỹ, TP. Hồ Chí Minh.

DYM MEDICAL CENTER HÀ NỘI: Tầng hầm B1, Tòa nhà Epic Tower, Ngõ 19 Duy Tân, Phường Cầu Giấy, Hà Nội.

Hotline: 1900 2929 37